ضعف قال اللّه تعالى الّا الصوم فانه لى و انا أجزى به و فى رواية و انا اجزى به و فى رواية و انا جزاؤه » « 1 » چون صوم بفرمودهء « فانه لى » مخصوص به حق شد اگر مقصود اختصاص طاعت است بزيادتى كرامت كه صوم دارد تمامى عبادات را كراماتست كه ديگرى را نيست . مثلا صلوة عبادتى بد نيست اگر مشقت صوم است به ترك افطار و امساك از مفطرات « 2 » از شرط اوست و ديگر كرامات كه صلوة دارد ، پس استثناء صوم خالى از اشكالى نباشد و اگر مقصود آنست كه بعضى علما در شرح او فرموده‌اند : كه تمام اعمال ابن آدم در قيامت بعوض مظالم مىستانند به غير صوم ، [ 4 پ ] پس فرمودهء « فانه لى » افادهء اين اختصاص كند . گويم اختصاص مفاد ازلام را بدان مخصوص ساختن بىروايتى در معنى او صعوبتى دارد اين صورت سؤال بود . حضرت خان فرمودند : « الّا الصوم » كه مفيد استثناست از مضاعفهء عمل در مستثنامنه فرا گرفته‌اند ، پس مفهوم « انه لى » اين باشد كه اجر بى حساب مىدهم او را ، چنانچه پادشاه گويد : فلان از منست . مراد آنكه انعام بىحساب او را خواهم كرد و اگر فرضا ديگر عبادات هم مثل اين كمال يافته باشند و اين وصف داشته باشند شايد سرّ استثناء « الّا الصوم » گداختن بدن در رياضت نفس باشد و شك نيست كه آنست كه مخصوص به حق است ، زيرا كه ابن آدم غير حق همه را جهة خود ميخواهد ، چون خود را جهة حق به روزه ميكاهد ، نشانهء آنست كه خود را جهت حق ميخواهد ، چون خود را جهت حق خواهد و رضاى او را بر راحت نفس مقدّم دارد هر آينه حق را به او اختصاصى خواهد بود كه با غير او از صاحبان اعمال نباشد اينست معنى « فانه لى » . افاده اللّه تعالى و خلّد ايّام خلافته و علمه و امامته كه بسيار افادهء صحيح فرمود و باللّه التوفيق .

--> ( 1 ) - جعل حسنة ابن آدم بعشر امثالها الى سبعمايه ضعف . . . الا الصوم . صحيح مسلم بن حجاج : صيام 164 . ابن ماجه : صيام 1 ، ادب 58 . مسند احمد بن حنبل 1 ، 446 ، 466 ، 443 ، 465 ، 477 ، 480 ، 503 ، 516 . ( المعجم المفهرس ) ( 2 ) - چيزهائى كه روزه را مىشكنند .